دی ۱۵۱۳۹۵
 

پس از مرگ هارون‌الرشید، امین (خلافت: ۱۹۳ ـ ۱۹۸ ق) با نادیده گرفتن وصیت پدر، جانشینی مأمون و قاسم را لغو کرد و پسر خردسالش موسی را به جانشینی برگزید. مأمون نیز که در آن زمان والی همه‏ی سرزمینهای ایرانی شرق همدان بود، به نشانه‏ی اعتراض بر درهم‌هایی که در استانهای تحت فرمانش ضرب می‌کرد، نام برادر را به عنوان خلیفه نمی‌آورد (نیز نک: باسوُرث ۱۹۷۵: ۹۲). بر برخی از این درهم‌ها چنین نوشته شده است: «مما امر به الامیر المأمون ولی عهد المسلمین عبدالله بن امیرالمؤمنین» (بخارا و بلخ و سمرقند و مرو و نیشابور و هرات، ۱۹۳ ـ ۱۹۵ ق؛ زرنج، ۱۹۳ ـ ۱۹۷ ق؛ طبرستان، ۱۹۴ ق؛ محمدیه، ۱۹۴ ـ ۱۹۵ ق). برخی از درهم‌ها نیز با این عبارت ضرب می‌شد: «مما امر به الامام المأمون ولی عهد المسلمین عبدالله بن امیرالمؤمنین» (بخارا و سمرقند، ۱۹۴ ـ ۱۹۵ ق؛ بلخ و محمدیه و هرات، ۱۹۵ ق).

مأمون پس از پیروزی بر برادر در سال ۱۹۸ ق خود را بر درهم‌هایش «الخلیفه المأمون» نامید. پس از آن به‌تدریج تغییراتی در سکه‌ها پدید آورد. یکی از تغییرات مهم افزودن دومین نوشته‏ی پیرامونی بر روی سکه‌ها بود که این عبارت قرآنی را شامل می‌شد: «لله الامر من قبل و من بعد و یومئذ یفرح المؤمنون بنصر الله» (بخشهایی از آیات ۴ و ۵ سوره‏ی مبارکه‏ی روم). این عبارت قرآنی احتمالاً به یاد پیروزی مأمون بر برادرش امین بر سکه‌ها نقش بست. این عبارت نخست بر درهم‌های ضرب مرو در سال ۱۹۸ ق دیده می‌شود و به‌تدریج کاربرد آن در ضرابخانه‌های دیگر فراگیر می‌شود: در ضرابخانه‌های اصفهان و فارس از سال ۲۰۱ ق، در ضرابخانه‏ی سمرقند از سال ۲۰۲ ق، در ضرابخانه‏ی نیشابور از سال ۲۰۳ ق، در ضرابخانه‌های کوفه و مدینه‌السلام از سال ۲۰۴ ق، در ضرابخانه‏ی محمدیه از سال ۲۰۶ ق، در ضرابخانه‌های رافقه و هرات از سال ۲۰۸ ق، در ضرابخانه‏ی زرنج از سال ۲۱۰ ق، در ضرابخانه‏ی ارّان از سال ۲۱۷ ق، و در ضرابخانه‏ی ارمینیه بر برخی از درهم‌ها از سال ۲۱۸ ق (نیز نک: الهِبری ۱۹۹۳: ۶۴ ـ ۶۵، ۷۴؛ آلبوم ۲۰۱۱: ۵۴ ـ ۵۵). افزودنِ این عبارت بر حاشیه‏ی دینار[۳]ها از سال ۲۰۷ ق به بعد سبب شد که قطر دینار از حدود ۸/۱ سانتیمتر به حدود ۱/۲ سانتیمتر افزایش یابد (الهِبری ۱۹۹۳: ۷۰).

یکی دیگر از تغییرات مهم که در زمان خلافت مأمون در سکه‌‌ها پدید آمد، تغییر نوع خط کوفی بود (باکاراک ۲۰۰۶: ۱۵ ـ ۱۶) که در نتیجه‏ی آن حروف کوفی از شکل زاویه‌دار، که در خوشنویسی «مَبسوط» خوانده می‌شود، به شکل انحنادار، که در خوشنویسی «مُستَدیر» خوانده می‌شود، درآمد (هایدِمان ۲۰۱۰: ۱۶۴). این سبک جدید نگارش حروف کوفی نخست بر درهم‌های ضرب سال ۲۰۶ ق در مدینه‌السلام دیده می‌شود و به‌تدریج در ضرابخانه‌های دیگر نیز به کار گرفته می‌شود: در ضرابخانه‏ی مرو از سال ۲۱۲ ق، در ضرابخانه‏ی دمشق از سال ۲۱۴ ق، در ضرابخانه‏ی مصر از سال ۲۱۵ ق، در ضرابخانه‌های سمرقند و شاش از سال ۲۱۷ ق، و در ضرابخانه‏ی محمدیه از سال ۲۱۸ ق (نیز نک: الهِبری ۱۹۹۳: ۶۲ ـ ۶۳؛ آلبوم ۲۰۱۱: ۵۴). کاربرد این نوع خط بر دینارها، نخست بر دینارهای ضرب سال ۲۰۷ ق که احتمالاً در مدینه‌السلام ضرب شده‌اند، دیده می‌شود. این نوع خط از سال ۲۱۴ ق بر دینارهای ضرب مصر نیز به کار گرفته شد (الهِبری ۱۹۹۳: ۶۹ ـ ۷۰).
سکه‌های ولایت‌عهدی امام رضا(ع)

مأمون در سال ۲۰۱ ق برادرش قاسم مؤتَمِن را از ولایت‌عهدی عزل و امام رضا(ع) را از مدینه به خراسان دعوت کرد و او را «ولی عهد المسلمین» نامید و فرمان داد تا نام مبارک آن حضرت را بر درهم‌ها ضرب کنند. درهم‌های مزیّن به نام امام رضا(ع) از سال ۲۰۱ تا ۲۰۵ ق در این ضرابخانه‌ها ضرب می‌شد: مرو (۲۰۱ – ۲۰۲ ق)، سمرقند (۲۰۲ ـ ۲۰۳ ق)، محمدیه (۲۰۲ ـ ۲۰۴ ق)، اصفهان (۲۰۲ ـ ۲۰۵ ق)، نیشابور (۲۰۳ ق)، و فارس (۲۰۳ ـ ۲۰۴ ق). وزن این درهم‌ها، مانند دیگر درهم‌های عباسی، حدود ۹۷/۲ گرم یا اندکی کمتر است. شایان ذکر است که امام رضا(ع) در سال ۲۰۳ ق به شهادت رسیدند؛ از این رو، ضرب سکه به نام آن حضرت در سالهای ۲۰۴ ق (در محمدیه و اصفهان و فارس) و ۲۰۵ ق (در اصفهان) باید دلیلی داشته باشد. یک دلیل می‌تواند این باشد که مأمون می‌خواست همچنان علاقه‏ی خود را به آن حضرت نشان دهد و بدین طریق دل شیعیان را به دست آورد. دلیل دیگر می‌تواند این باشد که قالبهای این درهم‌ها را قبلاً در سال ۲۰۳ ق ساخته بودند و نمی‌خواستند این قالبها بدون استفاده رها شود (نیز نک: عقیلی ۱۳۵۴:‌ ۷۵ ـ ۷۷).

[۱]. درهم (جمع: دَراهِم؛ نیز در سوره‏ی مبارکه‏ی یوسف، آیه‏ی ۲۰) ریشه در واژه‏ی یونانی δραχμή دارد که در یونان باستان به سکه‌های نقره‏ی بزرگ گفته می‌شد. این واژه مشتقی از ریشه‏ی δραχ- «به چنگ آوردن» است و معنی اصلی آن «یک چنگ، یک مشت»‌ بوده (نیز نک: ماندِل ۲۰۰۲: ۳؛ پورداود ۱۳۳۱: ۲۷۰)، اما بعدها به عنوان واحد وزن و سرانجام به عنوان واحد پول به کار رفته است. این واژه‏ی یونانی به صورت drahm به فارسی میانه (مَکِنزی ۱۹۷۱: ۲۷) و به صورتهای «درهم» و «درَم» به فارسی نو نیز راه یافته است (نیز نک: جِفری ۱۹۳۸: ۱۲۹-۱۳۰). وزن درهم‌های عباسی حدود ۹۷/۲ گرم یا اندکی کمتر بود (آلبوم ۲۰۱۱: ۴۹). برخی از درهم‌های مأمون که در سالهای ۱۹۹-۲۰۳ ق در فارس و مرو ضرب شده‌اند، حدود ۱۵/۴ گرم وزن دارند (همو: ۵۵).

[۲]. شایان ذکر است که در اواسط سال ۱۴۸ ق نام ری به محمدیه تغییر یافت (نیز نک: مایلز ۱۹۳۸: ۳۱؛ آلبوم ۲۰۱۱: ۶۳). بررسی تولیدات دوازده ضرابخانه‏ی مهم در صد سال نخست خلافت عباسی نشان می‌دهد که در آن زمان ضرابخانه‏ی محمدیه زایاترین ضرابخانه پس از ضرابخانه‏ی مدینه‌السلام بوده است (نیز نک: نونان ۱۹۸۶: ۱۶۳).

[۳]. دینار (نیز در سوره‏ی مبارکه‏ی آل عمران، آیه‏ی ۷۵؛ جمع: دَنانیر) ریشه در واژه‏ی یونانی بیزانسی δηνάριον (χρυσουν) دارد که خود برگرفته از ترکیبِ لاتینی denarius nummus «سکه‏ی ده‌دهی، سکه‏ی اعشاری» است (نیبِرگ ۱۹۷۴: ۶۲). واژه‏ی لاتینی denarius مشتقی است از deni «ده‌دهی، اعشاری»،‌ از decem «ده» (نیز نک: جِفری ۱۹۳۸: ۱۳۳-۱۳۵). این واژه در فارسی میانه نیز به صورتِ dēnār به کار رفته است (مَکِنزی ۱۹۷۱: ۲۶).

نمونه‏ی درهم مزیّن به نام امام رضا(ع)، ضرب مرو، ۲۰۲ ق

نوشته‏ی زمینه‏ی روی سکه: لا اله الا الله، وحده لا شریک له، المشرق

نخستین نوشته‏ی پیرامونیِ روی سکه: بسم الله، ضرب هذا الدرهم بمرو سنه اثنتین و مائتین

دومین نوشته‏ی پیرامونیِ روی سکه: لله الامر من قبل و من بعد و یومئذ یفرح المؤمنون بنصر الله

نوشته‏ی زمینه‏ی پشت سکه: لله، محمد رسول الله، المأمون خلیفه الله، مما امر به الامیر الرضا ولی عهد المسلمین علی بن موسی بن علی بن ابی‌طالب، ذوالریاستین[۱]

نوشته‏ی پیرامونیِ پشت سکه: محمد رسول الله ارسله بالهدی و دین الحق لیظهره علی الدین کله و لو کره المشرکون

منظور از «المشرق» که در پایین زمینه‏ی روی سکه نوشته شده، ایران و دیگر سرزمینهای شرقی خلافت اسلامی است. شایان ذکر است که گاه بر سکه‌های اسلامی برای نمایاندن منطقه‌ای که سکه در آنجا ضرب شده، از واژه‌های «العراق»، «المغرب» و «المشرق» استفاده شده است. «العراق» بر مدینه‌السلام، مرکز خلافت عباسی، و شهرهای پیرامون آن، «المغرب» بر انبار و سرزمینهای شمال آفریقا، و «المشرق»، چنان که پیشتر گفته شد، بر ایران و دیگر سرزمینهای شرقی دلالت می‌کرد (نیز نک: قوچانی ۱۳۸۳: ۲۰۷).

منظور از «ذوالریاستین» که در پایین زمینه‏ی پشت سکه نوشته شده، فضل بن سهل سرخسی، وزیر مأمون، است. نام «ذوالریاستین»، به‌تنهایی یا به همراه نامهایی دیگر، بر بسیاری از سکه‌های دوران خلافت مأمون نقش بسته است: همچون دینارهای ضرب مدینه‌السلام (۱۹۸ ـ ۲۰۴ ق)، مصر (۱۹۸ ـ ۲۰۶ ق)، و واسط (۲۰۰ ـ ۲۰۲ ق)؛ درهم‌های ضرب بلخ (۱۹۶ ق، ۱۹۸ – ۱۹۹ ق)، مرو (۱۹۷ – ۱۹۸ ق، ۲۰۰ – ۲۰۲ ق)، نیشابور (۱۹۷ – ۲۰۳ ق)، هرات (۱۹۸ ـ ۲۰۰ ق)، مدینه‌السلام (۱۹۸ ـ ۲۰۳ ق)، اصفهان (۱۹۸ – ۲۰۵ ق)، بصره (۱۹۸ ـ ۲۰۴ ق)، سمرقند و محمدیه (۱۹۸ ـ ۲۰۵ ق)، رقه (۱۹۹ ق)، رافقه و مصر (۱۹۹ ـ ۲۰۰ ق)، کوفه (۱۹۹ ـ ۲۰۴ ق)، زرنج و معدِن باجُنَیس (۱۹۹ ـ ۲۰۵ ق)، واسط (۲۰۰ ق، ۲۰۳ ق)، فُستات مصر و مکه (۲۰۱ ـ ۲۰۲ ق)، ارمینیه (۲۰۲ ـ ۲۰۵ ق)، و فارس (۲۰۳ ـ ۲۰۴ ق)؛ و برخی از فَلس[۲]های مسی ضرب بُست (۲۰۲ ق). نام «ذوالریاستین» بر همه‏ی درهم‌های مزیّن به نام امام رضا(ع)، جز برخی از درهم‌های ضرب سال ۲۰۲ ق در سمرقند، دیده می‌شود.

در درهم‌های مزیّن به نام امام رضا(ع) که در سال ۲۰۴ ق در محمدیه ضرب شده‌اند، به جای دومین نوشته‏ی پیرامونیِِ روی سکه، یعنی به جایِ «لله الامر من قبل و من بعد و یومئذ یفرح المؤمنون بنصر الله»، حلقه‌هایی‌ در فواصل معین قرار داده شده است. در این درهم‌ها، نوشته‏ی زمینه‏ی پشت سکه نیز کوتاه‌تر شده و بدین صورت درآمده است: «لله، محمد رسول الله، المأمون خلیفه الله، مما امر به الامیر الرضا ولی عهد المسلمین، ذوالریاستین» (نیز نک: ملکزاده‏ی بیانی ۱۳۵۴: ۴۹ ـ ۵۰).

به روایت تاریخ بیهقی (ص ۱۸۱)، نام امام رضا(ع) علاوه بر درهم، بر دینار نیز نوشته می‌شد. از سوی دیگر، در برخی از منابع جدید (مثلاً: سهیلی خوانساری ۱۳۵۴: ۷۹؛ شریعت‌زاده ۱۳۹۰: ۱۶۸) دینارهایی مزیّن به نام امام رضا(ع) معرفی شده است. حتی در برخی از موزه‌ها، مثلاً موزه‏ی ملک، نمونه‌هایی از این دینارها به نمایش درآمده است. واقعیت این است که روایت تاریخ بیهقی را شواهد سکه‌شناختی تأیید نمی‌کند. اکنون ثابت شده که تا پیش از سال ۲۲۰ ق، یعنی زمان خلافت المعتصم بالله (۲۱۸ ـ ۲۲۷ ق)، دینار در هیچ یک از ضرابخانه‌های شرق ایران ضرب نمی‌شده است (الهِبری ۱۹۹۳: ۶۸)؛ بنا بر این، همه‏ی دینارهایی که تا کنون به نام آن حضرت معرفی شده یا در موزه‌ها نگهداری می‌شود، از جمله دینار موجود در موزه‏ی ملک، جعلی هستند.

منابع و مآخذ

قرآن کریم.

بیهقی، ابوالفضل محمد بن حسین، تاریخ بیهقی (دیبای دیداری: متن کامل تاریخ بیهقی)، به کوشش محمدجعفر یاحقّی و مهدی سیّدی، تهران، ۱۳۹۰٫

پورداود، ابراهیم (۱۳۳۱)، «پول»، هرمزدنامه، تهران، ص ۲۳۳ ـ ۲۷۴٫

حیدرآبادیان، شهرام (۱۳۸۹)، مهرهای ایران باستان و سکه‌های اسلامی، تهران.

سهیلی خوانساری،‌ احمد (۱۳۵۴)، «سکه‏ی ولایت‌عهدی امام رضا علیه السلام»، گوهر، ش ۲۵، ص ۷۸ ـ ۷۹٫

شریعت‌زاده، سید علی‌اصغر (۱۳۹۰)، سکه‌های ایران‌ز‌مین: مجموعه‏ی سکه‌های مؤسسه‏ی کتابخانه و موزه‏ی ملی ملک از دوره‏ی هخامنشی تا پایان دوره‏ی پهلوی، تهران.

عقیلی،‌ عبدالله (۱۳۵۴)، «توضیحی بر مقاله‏ی سکه‏ی ولایت‌عهدی حضرت رضا علیه السلام»، گوهر، ش ۲۵، ص ۷۵ ـ ۷۷٫

قوچانی، عبدالله (۱۳۸۳)، گنجینه‏ی سکه‌های نیشابور مکشوفه در شهر ری، تهران.

ملکزاده‏ی بیانی (۱۳۵۴)، «سکه‌های حضرت ثامن الائمه»، معارف اسلامی، ش ۲۱، ص ۳۹ ـ ۵۴٫

نیک‌گفتار، احمد (۱۳۸۹)، مختصری از پیشینه‏ی سکه‌های تاریخی ضرب شده در خراسان، مشهد.

Album, S. (2011), Checklist of Islamic Coins, 3rd ed., Santa Rosa.

Bacharach, J. L. (2006), Islamic History through Coins: An Analysis and Catalogue of Tenth-Century Ikhshidid Coinage, Cairo.

Bosworth, C. E. (1975), ‘The Ṭāhirids and Ṣaffārids’, The Cambridge History of Iran, vol. 4, ed. R. N. Frye, Cambridge, pp. 90-135.

Grierson, Ph. (1999), Byzantine Coinage, 2nd ed., Washington.

El-Hibri, T. (1993), ‘Coinage Reform under the ‘Abbāsid Caliph al-Ma’mūn’, Journal of the Economic and Social History of the Orient, vol. 36, no. 1, pp. 58-83.

Heidemann, S. (2010), ‘Calligraphy on Islamic Coins’, in: The Aura of Alif. The Art of Writing in Islam, ed. J. W. Frembgen, Munich, pp. 161-171.

Jeffery, A. (1938), The Foreign Vocabulary of the Qur’ān, Baroda.

MacKenzie, D. N. (1971), A Concise Pahlavi Dictionary, London.

Miles, G. C. (1938), The Numismatic History of Rayy, New York.

Mundell, R. A. (2002), The Birth of Coinage, Department of Economics, Columbia University, New York.

Noonan, Th. S. (1986), ‘Early ‘Abbāsid Mint Output’, Journal of the Economic and Social History of the Orient, vol. 29, no. 2, pp. 113-175.
Nyberg, H. S. (1974), A Manual of Pahlavi, Wiesbaden, vol. II.

۱٫ اخیراً موجی برای کتاب‌نویسی، و در واقع کتاب‌سازی، به راه افتاده و افراد ناآگاه و غیرمتخصص به خود اجازه می‌دهند در باره‏ی هر چیز بنویسند و اظهار نظر کنند. این گونه کتابها غالباً پر از اشتباهات گوناگون هستند. در دو نمونه از این کتابها، نویسندگان محترم مدعی شده‌اند که بر سکه‌های دوران ولایت‌عهدی امام رضا(ع) چنین نوشته شده است (زیرِ اشتباهات خط کشیده شده است): «مما امر به الامام الماموم للخلیفه المسلمین علی بن موسی الرضا بن علی بن ابی‌طالب، ذوالریاستین» (حیدرآبادیان ۱۳۸۹: ۱۰۳)؛ «محمد رسوالله، المامون خلیفه الله، مما امر به امیر الرضا ولی عهد المسلمین علی بن موسی بن علی بن ابیطالب، ذوالریاستین» (نیک‌گفتار ۱۳۸۹: ۳۷-۳۸).

۱٫ فَلس (جمع: فُلوس) برگرفته از واژه‏ی لاتینی فُلّیس (follis) است که نام رایج‌ترین سکه‏ی مسی در امپراتوری بیزانس (روم شرقی) بود. وزن فُلّیس در زمان حکومت امپراتور یوستینیان (Justinian) اول (۵۲۷-۵۶۵ م) حتی به ۲۵ گرم نیز می‌رسید، اما در زمان حکومت امپراتور کُنستانس (Constans) دوم (۶۴۱-۶۶۸ م) وزن آن تقریباً ۳ گرم بود (گریِرسن ۱۹۹۹: ۱۸-۱۹).

 ديدگاه خود را بيان كنيد.

(الزامي)

(الزامي)