اردیبهشت ۱۹۱۳۹۴
 

آیینها و مراسم موجود در هر جامعه مولود نیازها و ضرورتهای اجتماعی است و ریشه در باورهای اعتقادی مردم داشته، پایداری و دوام آنها از اهمیت و ارزش بیشتر حکایت دارد.

پیدایی و ماندگاری بسیاری از مراسم در حرم رضوی، همانند دیگر مشخصه های فرهنگی تاریخی مشهد، به دلیل محور بودن حرم امام رضا علیه السلام در شکل گیری شهر مشهد، از سابقه و صبغه مذهبی برخوردار بوده، برخاسته از باورهای اعتقادی و دینی است.

از جمله این مراسم نسبتا قدیمی در آستان قدس رضوی آیین غبارروبی است که با حدود پانصد سال قدمت، همچنان در مناسبتهای خاص ووقتهای معین با تشریفات برگزار می شود(۱). مطالعه پیشینه این مراسم و بررسی و شناخت عوامل ایجادی و کیفیت تداوم آنها، زمینه آشنایی بیشتر با وضعیت فرهنگی و اجتماعی حرم رضوی و شهر مشهد مقدس را در گذشته فراهم می سازد.

پیشینه

بنا به شواهد تاریخی و دلایل مختلف همچون عدم وجود ضریح بر فراز مرقد مطهر امام رضا علیه السلام (۲) و نبودن سازمان مدیریتی رسمی در اماکن متبرکه رضوی تا دوران صفویه، قدمت این مراسم از قرن دهم هجری قمری پیش تر نمی رود(۳). قبل از این دوران که به نوشته ابن بطوطه فقط صندوقی بر روی مرقد مطهر امام علیه السلام وجود داشته(۴) و مجموعه حرم رضوی توسعه چندانی نداشته، کار تنظیف صندوق مطهر نیز همراه با دیگر بخشهای حرم مطهر انجام می شده است.

با توسعه یکباره مشهد در دوران تیموری که مشهد به عنوان پایتخت دوم از رونق خاصی برخوردار شد(۵) و پس از آن با روی کار آمدن صفویهو رسمیت یافتن تشیع و توجه خاص پادشاهان و حکام صفوی که بناهای جدیدی در اطراف حرم احداث گردید و امکانات خدماتی و رفاهیبرای زائران ایجاد شد و با فراهم شدن امنیت در مرزها و راههای مشهد و تشویق مردم به زیارت حرم امام رضا علیه السلام ، بر تعداد زائران و مجاوران در مشهد افزوده شد(۶) و سرانجام با نصب اولین ضریح در اوایل عهد صفویه(۷)، کار تنظیف و غبارروبی به عنوان مکانی محترم و مورد توجه خاص زائران، از زمره مکانهای نظافت خادمان حرم حذف گردید و نظافت و نظارت بر آن مورد توجه متولیان قرار گرفت. ظاهرا در ابتدا این کار بسیار ساده و به منظور نظافت داخل و خارج ضریح و اطراف قبر مطهر و گردآوری نذورات و هدایای تقدیمی و دیگر اشیای موجود در داخل ضریح و تنظیف قرآنهای خطّی نفیس و اشیای قیمتی موجود بر فراز قبر مطهر صورت می گرفت(۸). بیشترین اخبار درباره مراسم غبارروبی مربوط به دوره قاجاریه است و از کیفیت برگزاری این مراسم در قبل از آن آگاهی زیادی وجود ندارد و ظاهرا تا دوره قاجار، غبارروبی ضریح بدون تشریفات و در حد نظافت ضریح و وسایل داخل آن بوده است. در جاروی پر طاووسی ۱۲۶۵ق

منابع تاریخی این دوران نیز در این باره مطلبی نیامده است. به ویژه آنکه در نوشته های مورخان عهد صفویه و افشاریه که گاه در شرح رویدادهای سفر شاهان به مشهد و نحوه زیارت و اعتکاف و خدمت آنان در حرم امام رضا علیه السلام به تفصیل سخن گفته اند، به برگزاری و تشریفات این مراسم و حضور شاهان و امرای صفوی و افشار در این آیین اشاره ای نکرده اند، در حالی که در این دوران ضریح بر فراز مرقد مطهر امام علیه السلام وجود داشته و نذورات ضریح و حرم مطهر گردآوری می شده است(۹).

با گذشت زمان و افزایش چشمگیر تعداد زائران در اطراف ضریح و ازدحام دائمی و عدم امکان نظافت به موقع و گردآوری نذورات، به تدریج و بنا به ضرورت، غبارروبی تابع مقررات و آداب خاصی شد و طبق دستورالعمل، وقت معینی برای انجام مراسم مشخص شد و لوازم ویژه ای برای تنظیف و تطهیر و گردآوری نذورات تهیه گردید و افراد و مسئولانی برای این منظور معین شدند تا زیر نظر تولیت یا نیابت تولیت و با حضور میهمانان مراسم غبارروبی را برگزار نمایند.

غبارروبی در عهد قاجاریه

مراسم غبارروبی در وقتهای معین صورت می گرفته است. در دوران صفویه سالی یکبار و پیش از عید نوروز(۱۰) و در دوره قاجاریه سالی چندبار و گاه در مناسبتهای خاص، مانند اعیاد مذهبی و یا ایام سوگواری انجام می شده است(۱۱). بنا به قولی، پس از نصب شبکه های مسیِ مطلاّ به دیواره داخلی ضریح (که به منظور حفظ جواهرات ضریح و نذورات داخل آن ایجاد شده بود) و بعضی آن را به میرزا سعید خان وزیر امور خارجه که متولی وقت آستانه بوده است نسبت داده اند (۱۲۹۷-۱۲۹۰ق)(۱۲)، برای مدتی نذورات به دلیل کوچک بودن شبکه های ضریح در فوق ضریح قبلی جمع شده، زیر نظر شخص منتخب تولیت یا نایب التولیه در وقت معین جمع آوری می گردید(۱۳). ظاهرا این مورد فقط در یک مقطع آفتابه و لگن برنجی ۱۳۰۷ق

خاص بوده است و به استناد خبر مندرج در سند مورخ ۱۳۰۷ش، مراسم غبارروبی با تشریفات خاص و مطابق دستورالعمل در آن زمان برگزارمی شده است(۱۴). در سند یاد شده خطاب به حاج گلابدان بزرگ

خیبر رئیس دفتر کشیکی در خصوص رعایت دستورالعمل تنظیف عید سلطانی مطابق معمول سنوات ماضیه تأکید و تصریح شده است که برای تنظیف ضریح مطهر شب یکشنبه خدمت کشیک دوم درب ضریح منوّر باز می شود و اشخاص معیّن که باید مشرف شوند دعوت می شوند(۱۵)… . و سپس نام هشتاد نفر از مدعوان که باید در مراسم تنظیف عید سلطانی شرکت داشته باشند به ترتیب آمده است که برخی از اشخاص صاحب نام عبارت اند از: حاجی قائم مقام، میرزا اسداللّه امین، شجاع التولیه، سرکشیکان ثالثه و رئیس کتابخانه… و همچنین اشاره شده است که «… مباشرین کارخانه خدامی را اطلاع دهید که حسب المعمول سنواتی، ناهار برای روز تنظیف حرم مطهر تدارک نمایند…»(۱۶).

پس از مرمّت ضریح در ۱۳۱۴ش(۱۷)، نذورات به داخل ضریح تقدیم می شد که هر ماه یکبار مراسم غبارروبی انجام می شد(۱۸) و معمولاً روز آخر ماه، وقت انجام مراسم غبارروبی بوده است(۱۹). از سال ۱۳۲۶ش به بعد، برگزاری مراسم به سالی سه یا چهار مرتبه موکول شد. به نوشته مؤلف تاریخ آستان قدس و دیگر نویسندگان آن دوره، در اواخر سال ۱۳۴۰ش این مراسم چهار مرتبه در سال انجام می شده است(۲۰).

تأمین هزینه های تنظیف و عطرافشانی و روشنایی در حرم مطهر از محل موقوفات خاص بوده است و بخشی از درآمد موقوفه های گنجعلیخان کرمان به تاریخ ۱۰۰۸ ق(۲۱) و عباسقلی خان شاملو (قنات چهنو) در ۱۰۷۸ق(۲۲) و مرتضی قلی بیگ در ۱۰۸۲ق(۲۳)، از جمله موقوفات دوره صفویه و موقوفه های میر علی محمّد ولد مرحوم میر مهدی به تاریخ ۱۱۸۱ق(۲۴) و شاهوردیخان در ۱۲۷۴ ق(۲۵) و انیس الدوله در ۱۲۹۱ ق(۲۶) در دوره های بعد، صرف تأمین هزینه های نظافت و جاروب کشی و عطرافشانی و روشنایی در بخشهای مختلف حرم مطهر می شده است.

وسایل غبارروبی

وسایل مخصوص غبارروبی و تنظیف و عطرافشانی ضریح که در موزه آستان قدس موجود است، همانند دست نقره ای مخصوص با ساقکوتاه که با نصب دسته چوبی برای گردآوری نذورات بالای ضریح به کار می رفته است(۲۷)، جاروی پر طاووسی مرواریددوزی شده متعلق به۱۲۶۵ق(۲۸)، ابریق فولادی به تاریخ ۱۱۲۷ق(۲۹)، آفتابه لگن برنجی ساخت اصفهان(۳۰)، قدح مسی با کتیبه صلوات خاصه و با نقوش قلمزنی متعلق به ۱۲۵۰ق(۳۱)، و دیگر لوازم مربوط در موزه های آستان قدس، از جمله لوازم به یادگار مانده از اعصار گذشته می باشد، که قدمت بعضی از آنها مانند آفتابه مفرغی امین الملک(۳۲) اردبیلی و گلدان بزرگ فولادی(۳۳)، به دوره تیموریان می رسد و معرف پیشینه و اهمیت و تشریفات خاص غبارروبی و تنظیف در حرم رضوی است.

تشریفات غبارروبی

حضور مسئولان و مهمانان در مراسم غبارروبی از دوره قاجار به بعد مرسوم بوده است و علاوه بر رؤسای ادارات و مسئولان آستانه، ازعلمای وقت و صاحب منصبان کشوری و لشکری و گاه میهمانان خارجی برای شرکت در مراسم دعوت می شده است که نام آنها در منابعتاریخی و سفرنامه ها ذکر شده است؛ چنان که در سفرنامه ناصرالدین شاه به خراسان آمده است:

«… بعد به حرم رفتیم زیارت کرده، چند نفر از علماء در آنجا به حضور رسیدند که از جمله آنها شیخ محمّد تقی بجنوردی بود، حاجی میرزا سید جعفر مجتهد، و کلیددار درب ضریح مطهر را با کلید نقره باز کرد. دو در داشت. یکی در تنگی بود. از آن در داخل ضریح مطهر شده، صندوق قبر مقدس منوّر را با کمال شوق و حضور بوسیده، حالت خوشی و وجد زیادی دست داد. زمین مقبره مطهر از بلور است. خلاصه با حالتی بسیار خوش از آنجا بیرون آمده ایستادیم، در را بست، بعد رفتیم به تحویلخانه برای ملاحظه بعضی جواهرات که سابقا توی ضریح بوده و قبل از وقت آمدن ضریح را جاروب و تمیز کرده، جواهرات مزبور را به تحویلخانه برده بودند…»(۳۴).

میرزا قهرمان امیر لشکر نیز به قرق حرم و زیارت و اقامه نماز ناصرالدین شاه در داخل ضریح اشاره می کند(۳۵).

یکی دیگر از میهمانانی که در عهد قاجاریه و دوران فرمانروایی رکن الدوله در مراسم غبارروبی شرکت داشته، حاج سیاح است که به همراهرکن الدوله وارد ضریح شده و به نحوه پاکسازی و تنظیف ضریح و جمع آوری نذورات اشاره می کند و می نویسد که نذورات را در ظرفی ریختهو مهر نموده اند و در خاتمه مراسم، غبار متبرک به حضار اهدا شده است(۳۶).

برگزاری مراسم غبارروبی با تشریفات همراه بوده و در گذشته حتی مناصب خاص از قبیل کلیددار ضریح و خادم و ناظر و فراش ضریح وجود داشته که علاوه بر وظایف محوّله در مراسم غبارروبی حضور می یافتند(۳۷).

برای گشودن درِ ضریح ابتدا جعبه نقره ای نفیس حاوی کلید(۳۸) (با ۶۷۵/۱ کیلوگرم وزن و ساخته شده از طلا و نقره که روی جعبه با عبارتالسلطان ابوالحسن علی بن موسی الرضا علیه السلام و یک بیت شعر مزین است(۳۹) و شامل دو کلید به وزن ۲۷۵ گرم)(۴۰) توسط رئیس تشریفات یا رئیس خزانه از محفظه مخصوص به دارالحفاظ انتقال یافته و رئیس اداره بازرسی آن را برداشته و به وسیله خادم به کلیددار و یا نایب التولیه داده می شود تا در ضریح گشوده شود(۴۱).

مؤلف شمس الشموس می نویسد: «… در حال حاضر دکتر سید حسن شهیدی پزشک معروف متخصص قلب، فرزند مرحوم میرزا محمودمشیر آستانه… فراش ضریح مطهر و آقای حاج میرزا ابراهیم فرزند مرحوم آیه اللّه حاج شیخ مرتضی آشتیانی خادم ضریح مطهر می باشند»(۴۲).

غبارروبی در دوره پهلوی

در دوره پهلوی مراسم غبارروبی همچون گذشته برگزار شده و بر تشریفات آن افزوده شد.در چگونگی برگزاری این مراسم احتشام کاویانیان و دیگر نویسندگان این دوران می نویسند که مراسم مطابق دستورالعمل و تحت نظارت اداره تشریفات برگزار می شد(۴۳) و برای انجام مراسم ابتدا از طرف نیابت تولیت آستان قدس(۴۴) از علمای برجسته و معاریف شهر و استاندار و مقامات کشوری و لشکری و مسئولان آستان قدس دعوت به عمل می آمد(۴۵). و سپس با حضور نیابت تولیت وقت و مهمانان و رؤسای خدمه و رئیس تشریفات و مسئول بازرسی و خدام قدیمی تشریفات مخصوص غبارروبی و تنظیف و تطهیر و تعطیر حرم آغاز می شد. برای انجام مراسم قبلاً حرم قرق شده، همه درها بجز یک در برای تشرف مدعوان بسته می شد(۴۶). حاضران داخل بقعه رضوی شده، با احترام در ضلع غربی متّصل به ضریح می ایستادند(۴۷) و در حالی که صدای تلاوت قرآن مجید با صوت خوش صدرالحفاظ در فضا می پیچید(۴۸)، ابتدا نذورات و محتویات بالای ضریح گردآوری شده(۴۹) و سپس جعبه نقره ای محتوی کلید درِ ضریح با احترام حمل شده و توسط رئیس خزانه به کلیددار آستانه تحویل شده و درِ ضریح با تشریفات گشوده می شد و سپس محتویات داخل ضریح شامل مسکوکات نقره و طلا و جواهرات زینتی و وجوه نقد و عریضه ها به خارج منتقل می شد و بر روی سفره های سفید مخصوص که در کنار ضریح پهن شده بود قرار می گرفت(۵۰). پس از تخلیه کامل، و کار تفکیک نذورات و لاک و مهر شدن کیسه های مخصوص حاوی نذورات، هم زمان داخل ضریح غبارروبی و شست و شو شده، با عطر و گلاب معطر می گردید و سپس با همان تشریفات درِ ضریح بسته شده، کلید در جعبه مخصوص نهاده می شد و محتویات داخل و فوق ضریح صورتجلسه شده(۵۱)، پس از شست وشوی قسمت خارج ضریح، تشریفات غبارروبی پایان می یافت.

در پایان مراسم، بخشی از غبار متبرک به میهمانان تقدیم می گردید و درهای حرم بر روی زائران منتظر و مشتاق باز می شد(۵۲). در روزهای بعد، نذورات و وجوه مهر و موم شده در کیسه ها در خزانه حرم مطهر زیر نظر کمیسیونی خاص مفتوح(۵۳) و پس از تفکیک مجدد، وجوه نقد به حساب آستانه واریز شده، نذورات پس از ثبت در دفاتر مخصوص به خزانه آستانه انتقال می یافت(۵۴).

اسناد و صورتجلسه های(۵۵) مربوط به هزینه های مراسم غبارروبی(۵۶) و نمونه هایی از دعوتنامه های مراسم(۵۷) و سندهای هزینه شست و شوی پیراهنهای سفید مخصوص غبارروبی و سفره های مراسم(۵۸) و مکاتبات مختلف در خصوص تهیه وسائل پذیرایی و ناهار اعضای شرکت کننده و دیگر اخبار و اسناد، اهمیت و تشریفات غبارروبی را در این دوران نشان می دهد(۵۹).

کیفیت برگزاری مراسم غبارروبی

اکنون نیز مراسم غبارروبی همچون گذشته با شکوه و با تشریفات خاص برگزار می شود و مسئولیت اجرای آن بر عهده معاونت اماکن متبرکه و تشریفات آستان قدس است(۶۰).

برای برگزاری مراسم ابتدا از طرف اداره انتظامات بیوتات متبرکه، وقت مناسب به اطلاع معاونت اماکن متبرکه و تشریفات آستان قدس و سایر مسئولان مربوط می رسد و پس از اعلام زمان غبارروبی و انجام تمهیدات لازم، موضوع برگزاری مراسم به کلیه مقامات و عوامل اجرایی ذی ربط ابلاغ می گردد و دعوتنامه رسمی برای مدعوان ارسال می شود. در زمان مناسب و مطابق هماهنگیهای به عمل آمده مسیر عبور اعضای شرکت کننده در مراسم و میهمانان خاص و مدعوان و رواقهای متصل به حرم رضوی قرق شده، گلهای بالای ضریح و احیانا روپوش ضریح مطهر تعویض می شود و سرانجام پس از آمادگیهای لازم درِ مطلای پیش روی روضه منوره بسته شده، با حضور منظم خدام و مدعوان در اطراف رواق دارالحفاظ مراسم با تشریفات خاص آغاز می شود(۶۱). ناظم کشیک جعبه نقره ای نفیس محتوی کلید درِ پیش روی مبارک را که با یک شمعدان و شمع در داخل سینی قرار دارد از اداره خدمه به دارالحفاظ منتقل نموده، سپس توسط سرکشیک درِ آن باز می شود و کلید تقدیم تولیت عظمی می گردد. هم زمان با ذکر صلوات بر محمّد و آل محمّد در باز شده، پس از ادای احترام به ساحت مقدس حضرت ثامن الحجج علیه السلام غبارروبی آغاز می شود و هم زمان با انتقال نذورات به خارج ضریح، قاریان برجسته قرآن به تلاوت آیات کلام اللّه مجید می پردازند و به طور مستمرّ پنج نفر از خدمه منتخب کشیک روز به انتخاب ریاست خدمه، به انتقال نذورات به داخل ساکها و کیسه های برزنتی می پردازند. سپس با حضور رئیس و معاون نذورات کل و دو نفر بازرس و رئیس و معاون اداره خزانه داری کل سرِ ساکها پلمپ شده، طبق صورتمجلس تحویل خزانه داری می شود(۶۲). قرآن رحلی و دو گلدان نقره ای روی سنگ مرقد برداشته شده، برای تیمّن و تبرک و عرض ادب و ارادت در اختیار مدعوان قرار می گیرد و سپس روپوش روی آن جمع آوری شده و سنگ مضجع شریف با گلاب ناب مخصوص شست وشو داده می شود و در این هنگام قرائت قرآن خاتمه یافته، مداحان برجسته به ذکر فضائل و مناقب آن حضرت می پردازند.

در پایان، با همان تشریفات درِ ضریح مطهر بسته می شود و از مدعوان در رواق دارالزهد پذیرایی به عمل آمده، به آنان غبار خاص مضجعشریف اهدا می گردد و سرانجام درهای حرم مطهر باز می شود و سیل جمعیت، در مدت چند ثانیه مضجع شریف را همچون نگینی در برمی گیرند(۶۳).

علاوه بر غبارروبی ضریح، چون اشیاء و لوازمی توسط زائران و مجاوران بر بالای ضریح انداخته می شود، کار تنظیف بالای ضریح مطابقمقررات و به ضرورت، همه روزه صبحها و در تمام سال انجام می شود. بر اساس آیین نامه خدمت، انجام کار یاد شده بر عهده سرکشیک یامعاون اوست که همه روزه صبحها اشیای یاد شده به وسیله دو شاخه نقره ای جمع آوری شده و به همراه وسایل ریخته شده در بیرون در درون کیسه های مخصوص ضبط می شود و با همراهی نماینده خزانه داری و بخش نذورات به دفتر نذورات منتقل می شود تا پس از تفکیک اشیای با نام در روز بعد به صاحبانش برگردانده شود و دیگر اشیاء به خزانه تحویل گردد(۶۴).

علاوه بر غبارروبی ضریح مطهر که طبق مراسم و با تشریفات انجام می شود، درِ صندوق نذورات بقعه شیخ بهایی نیز طبق مقررات مفتوحگردیده و نذورات آن گردآوری می شود و طی صورتجلسه به آستان قدس تحویل می گردد(۶۵).

منابع و مآخذ

۱ ابن بطوطه، سفرنامه، ترجمه محمّد علی موحد، انتشارات علمی و فرهنگی، تهران، ۱۳۶۱، ج ۱٫

۲ اداره کل روابط عمومی آستان قدس رضوی، مجله حرم، ش ۴۹ و ۵۰ و ۵۶ و ۵۷٫

۳ تدین، احمد، ارمغان طوس، مشهد، ۱۳۵۰، چاپ اول، بی نا.

۴ خجسته مبشری، محمّد حسین، تاریخ مشهد، مشهد، ۱۳۵۳، چاپخانه خراسان.

۵ حاج سیّاح. خاطرات، به کوشش حمید سیاح، تصحیح سیف اللّه گلکار، انتشارات ابن سینا، ۱۳۶۱، چاپ اول.

۶ دائره المعارف تشیع، نشر شهید محبّی، تهران، ج ۱۰، ۱۳۸۳٫

۷ دفتر کل موقوفات آستان قدس رضوی، دفتر مصرف موقوفات، ردیفهای ۵، ۶، ۱۳، ۱۴، ۱۷ و ۱۱۲٫

۸ روزنامه خراسان، ۱۶ دی ماه ۱۳۳۲ش.

۹ سندهای ش ۵۳۷۷، ۲۷۲۷۱، ۲۷۱۲۶، ۵۴۰۶، ۸/۵۳۷۷، ۲۸۸۰، ۶۳۰۷، ۵۳۷۷ و…

۱۰ شریعتی علی، راهنمای خراسان، انتشارات الفباء، ۱۳۶۳، چاپ دوم.

۱۱ فیض، عباس، بدر فروزان و انجم فروزان، قم، ۱۳۲۴، بی نا.

۱۲ عطاردی، عزیزاللّه ، تاریخ آستان قدس، تهران، انتشارات عطارد، ۱۳۷۱، چاپ اول.

۱۳ قصابیان، محمدرضا، مقاله ضریح مطهر امام رضا علیه السلام و پیشینه آن. فصلنامه مشکوه، ش ۷۳ و ۷۲ و ۶۸و ۶۹٫

۱۴ کاویانیان، احتشام. شمس الشموس، مشهد، ۱۳۵۴، اداره کل فرهنگ و هنر.

۱۵ مؤتمن، علی. تاریخ آستان قدس، مشهد ۱۳۴۸٫

۱۶ موزه تاریخ مشهد، اداره موزه های آستان قدس رضوی، غرفه ش ۱۳٫ وسایل غبارروبی و تطهیر.

۱۷ میزا قهرمان امیرلشکر. روزنامه سفر خراسان، به کوشش ایرج افشار، نشر اساطیر، تهران، ۱۳۷۴٫

۱۸ مؤسسه فرهنگی قدس، ماهنامه زائر، ش ۴۵ و ۴۶٫

۱۹ معاونت اماکن متبرکه آستان قدس رضوی، تاریخچه و آیین نامه مراسم غبارروبی، ۱۳۸۲ش.

۲۰ ناصرالدین شاه قاجار، سفرنامه خراسان، تهران، انتشارات بابک، ۱۳۶۱٫

۲۱ میرزا اسماعیل خان همدانی، آثار الرضویه، چاپ سنگی، ۱۳۵۱ق، مشهد، ش عمومی ۵۵۳۳۴٫

۲۲ نامه آستان قدس، ش ۲ و ۳ و ۱۱، ۱۳۴۱٫

۲۳ تحقیقات میدانی نگارنده.

۲۴ با تشکر از سرکار خانم کفیلی، رئیس اداره پژوهش و بررسی آثار (معاونت موزه ها) آستان قدس رضوی به خاطر همکاری در تهیه تصاویر از لوازم غبارروبی.


۱ احتشام کاویانیان، شمس الشموس، ۱۳۵۴ش، ص ۴۵؛ سند ش ۳۱۷۶۹، صورت نذورات ضریح مبارک در ۱۰۱۷ق.

۲ «ضریح مطهر امام رضا علیه السلام و پیشینه آن»، فصلنامه مشکوه، ش ۷۲ و ۷۳، ص ۱۰۳٫

۳ محمدرضا قصابیان، تاریخ مشهد، مشهد، انتشارات انصار، ۱۳۷۷ش، ص ۲۲۸٫

۴ ابن بطوطه، سفرنامه، ترجمه محمّد علی موحد، تهران، انتشارات علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش، ج ۱، ص ۴۴۱٫

۵ محمدرضا قصابیان، تاریخ مشهد، ص ۱۶۷٫

۶ همان، ص ۱۶۴٫

۷ فصلنامه مشکوه، ش ۷۲ و ۷۳، ص ۱۰۳٫

۸ خجسته مبشری، تاریخ مشهد، ص ۲۸۳؛ مؤتمن، تاریخ آستان قدس، ص ۲۲۴؛ دائره المعارف تشیع، ذیل ماده ضریح، ص ۴۱۴٫

۹ سند ش ۳۱۷۶۹، صورت نذورات ضریح در ۱۰۲۷ق، و ش ۲۸۴۷۴، صورت نذورات حرم در ۱۰۳۱ق؛ اداره اسناد کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی.

۱۰ کاویانیان، شمس الشموس، ص ۴۵٫

۱۱ سند ش ۱۷/۵۳۵۲ مربوط به مراسم غبارروبی در شب آخر ماه صفر ۱۳۲۴ق.

۱۲ «تاریخچه ضریح مطهر»، فصلنامه مشکوه، ش ۶۸ و ۶۹، پاییز و زمستان ۱۳۷۹ش، ص ۲۴۱-۲۴۰٫

۱۳ نامه آستان قدس، ش ۲ و ۳، دوره چهارم، ۱۳۴۴ش، ص ۲۶۶٫

۱۴ سند ش ۱/۴۷۳، با مشخصات نمره کتاب ثبت ۶۱۳۴ مورخه ۱۳۰۷، اداره اسناد کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی.

۱۵ همان.

۱۶ همان.

۱۷ تاریخ مرمت ضریح، ۱۳۱۱ ش می باشد. بنگرید به: فصلنامه مشکوه، ش ۷۲ و ۷۳، ص ۱۰۳٫

۱۸ نامه آستان قدس، ش ۲ و ۳، دوره چهارم، ص ۲۶۶٫

۱۹ سند ش ۴۸/۲۷۳۴۸، اداره اسناد کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی. اعلام تقویم غبارروبی در سال ۱۳۲۱ ش توسط رئیس اداره تشریفات، که آخر هر ماه ساعت ۹ صبح، به عنوان روز غبارروبی تعیین شده است.

۲۰ علی مؤتمن، تاریخ آستان قدس، ص ۲۴۴؛ کاویانیان، شمس الشموس، ص ۴۵؛ احمد تدین، ارمغان طوس، ص ۲۴۱٫ مؤلف راهنمای خراسان، تعداد دفعات غبارروبی را سالی یکبار و مؤلف تاریخ مشهد (خجسته مبشری) سالی سه بار ذکر می کنند. بنگرید به: شریعتی، راهنمای خراسان، ص ۱۱۷؛ مبشری، تاریخ مشهد، ص ۲۸۱٫

۲۱ ش ۵۹۸/۲۲۸، ردیف ۱۴، دفتر مصرف موقوفات.

۲۲ ش ۱۷۲، بخش ۹ مشهد، ردیف ۱۷ دفتر مصرف موقوفات.

۲۳ ش ۱۶۵، بخش ۲ مشهد، ردیف ۶ دفتر مصرف موقوفات.

۲۴ آثار الرضویه، ص ۱۷۷-۱۷۶٫

۲۵ ش ط ۱۱۲ ردیف ۱۳، دفتر مصرف موقوفات.

۲۶ ش ۸۱، بخش ۲ مشهد، ردیف ۵، دفتر مصرف موقوفات.

۲۷ دست نقره ای مخصوص، غرفه ش ۱۳، موزه تاریخ مشهد، موزه های آستان قدس رضوی.

۲۸ همان.

۲۹ ساخت اصفهان، اهدایی شاه سلطان حسین صفوی، موزه تاریخ مشهد.

۳۰ متعلق به سال ۱۳۰۷ق؛ همان.

۳۱ واقف حاج علی کتاب علی؛ همان.

۳۲ همان.

۳۳ همان.

۳۴ ناصرالدین شاه، سفرنامه خراسان، تهران، انتشارات بابک، ۱۳۶۱ش، ص ۱۹۴٫

۳۵ میرزا قهرمان امیر لشکر، روزنامه سفر خراسان. به کوشش ایرج افشار و… تهران، نشر اساطیر، ۱۳۷۴ش، ص ۱۷۵٫

۳۶ حاج سیاح، خاطرات، به کوشش حمید سیاح، تصحیح سیف اللّه گلکار، انتشارات ابن سینا، ۱۳۶۱ش، ص ۳۰۶٫

۳۷ کاویانیان، شمس الشموس، ص ۴۵؛ ناصرالدین شاه، سفرنامه خراسان، ص ۱۹۴٫

۳۸ همان، ص ۴۷؛ نامه آستان قدس، ش ۲ و ۳، ۱۳۴۴ش، ص ۲۶۷؛ مؤتمن، تاریخ آستان قدس، ص ۳۰۹٫

۳۹ مضمون شعری که بر روی جعبه مرقم است: «در این خزینه که جزو ضریح بوالحسن است / کلید مرقد سلطان دین ابوالحسن است».

۴۰ نامه آستان قدس، ش ۲ و ۳، ۱۳۴۴ش، ص ۲۶۶؛ تاریخچه و آیین نامه مراسم غبارروبی، ص ۳٫

۴۱ مؤتمن، تاریخ آستان قدس، ص ۳۰۹؛ ناصرالدین شاه، سفرنامه خراسان، ص ۱۹۴؛ شمس الشموس، ص ۴۷؛ مبشری، تاریخ مشهد، ص ۳۸۲٫

۴۲ شمس الشموس، ص ۴۵ و ۴۶٫

۴۳ کاویانیان، شمس الشموس، ص ۴۷-۴۵؛ مؤتمن، تاریخ آستان قدس، ص ۲۲۴٫

۴۴ نامه آستان قدس، ش ۱۱، ۱۳۴۱ش، ص ۹۴٫ مراسم غبارروبی به مناسبت عید نوروز با حضور آیات عظام حاج میرزا احمد خراسانی و حاج میرزا حسین فقیه سبزواری و شیخ احمد شاهرودی.

۴۵ روزنامه خراسان، ۱۶ دی ۱۳۳۲ش؛ سند ش ۵۳۷۷ دعوت برای غبارروبی سال ۱۳۳۴ش؛ نامه آستان قدس، ش ۱۱، نوروز ۱۳۴۱، ص ۹۴؛ نامه آستان قدس، ش دوم، دی ماه ۱۳۳۹ش، ص ۵۹؛ سند ش ۲۷۲۷۱ و ۲۷۱۲۶٫

۴۶ مؤتمن، تاریخ آستان قدس، ص ۲۲۴؛ عطاردی، تاریخ آستان قدس، ج ۱، ص ۳۲۴؛ احمد تدین، ارمغان طوس، ص ۲۴۱؛ خجسته مبشری، تاریخ مشهد، ص ۲۱۸٫

۴۷ کاویانیان، شمس الشموس، ص ۴۶٫

۴۸ خجسته مبشری، تاریخ مشهد، ص ۲۸۱٫

۴۹ سند ش ۵۴۰۶، صورتمجلس نذورات فوق ضریح، بهمن ۱۳۳۵ش.

۵۰ مؤتمن، تاریخ آستان قدس، ص ۲۲۴؛ خجسته مبشری، تاریخ مشهد، ص ۲۸۳-۲۸۱؛ کاویانیان، شمس الشموس، ص ۴۸؛ راهنمای خراسان، ص ۱۱۷٫

۵۱ همان؛ عباس فیض، بدر فروزان، ص ۲۹۷٫

۵۲ همان؛ احمد تدین، ارمغان طوس، ص ۲۴۱؛ خجسته مبشری، تاریخ مشهد، ص ۲۸۳؛ مؤتمن، تاریخ آستان قدس، ص ۲۲۵٫

۵۳ سند ش ۸/۵۳۷۷ به مضمون معرفی آقای معاون حاجبی برای تشرف در کمیسیون شمارش نذورات از طرف رئیس اداره اموال و ناظر امور مالی آستان قدس در مورخ ۲۰/۹/۱۳۴۴٫

۵۴ کاویانیان، شمس الشموس، ص ۵۲؛ فیض عباس، بدر فروزان، ص ۲۹۷؛ نامه آستان قدس، ش ۲ و ۳، دوره چهارم، ۱۳۴۴ش، ص ۲۷۰٫

۵۵ سند ش ۲۸۸۰، آلبوم حاوی صورتجلسات غبارروبی از اسفند ۱۳۴۴ تا تیرماه ۱۳۷۵ش.

۵۶ سند ش ۶۳۰۷، اسناد پذیرایی کمیسیون غبارروبی در ۱۳۳۴ش.

۵۷ سند ش ۵۳۷۷، دعوت نامه برای شرکت در مراسم غبارروبی سال ۱۳۳۴ش، و سند ش ۱۳/۵۳۵۲ مربوط به سال ۱۳۴۴ش.

۵۸ سند ش ۶۵۶۵ سال ۱۳۵۰ ش و سند ۷۷۱۳ و ۷/۵۳۵۲ سال ۱۳۳۴ش و سند ش ۴۸۴۱، ۱۳۴۹ش.

۵۹ سند ش ۴۷۳۱ نامه اداری موضوع تنظیف حرم در نوروز ۱۳۰۷ش، و سند ش ۱۷/۵۳۵۲ هزینه پذیرایی سال ۱۳۳۴ ش از محل ماده ۵۴٫

۶۰ تاریخچه و آیین نامه مراسم غبارروبی، معاونت اماکن متبرکه و تشریفات آستان قدس رضوی، ۱۳۸۲ش.

۶۱ همان؛ مجله حرم، ش ۵۰-۴۹، ص ۵۷-۵۶؛ عطاردی، تاریخ آستان قدس، ج ۱، ص ۳۴۵٫

۶۲ همان؛ مجله حرم، همان صفحات؛ مجله زائر، ش ۴۶-۴۵، ص ۵٫

۶۳ تاریخچه و آیین نامه مراسم غبارروبی، معاونت اماکن متبرکه و تشریفات آستان قدس رضوی، ۱۳۸۲ش.

۶۴ تحقیقات میدانی نگارنده.

۶۵ سند ش ۱۱/۵۳۷۷، مکاتبه درباره تخلیه نذورات شیخ بهایی در ۱۳۳۴ش، اداره اسناد کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی.

 ديدگاه خود را بيان كنيد.

(الزامي)

(الزامي)